گویش دشتی
دشتی یا منطقه دشتی منطقهای تاریخی فرهنگی، قدیمی و وسیع در میانه استان بوشهر که عملا شهرستانهای دیر و دشتی و چه بسا فراتر از آن را در بر می گیرد. دشتی منطقه ای فرهنگی زبانی که مهمترین هویت آن گوبش دشتی و هسته سرزمینی آن ناحیه مندستان (امروزه بخش بردخون و بخ کاکی) می باشد. در مرتبه بعد اشتراکات فرهنگی را شامل می شود.
موقعیت تاریخی دشتی
منطقه دشتی از زمان ساسانیان و در دوره اسلامی جزئی از ایالت فارس بوده از توابع ولایت یا کوره اردشیر بوده است. در عهد قاجار از گرمسیرات فارس بوده و خود شامل ۵بلوک یا ناحیه بوده است. از شرق به بلوک گله دار، از شمال به بلوک فراشبند و کازرون و خشت و از مغرب و جنوب به دشتستان و خلیج فارس منتهی می شده است. درازی آن از ناحیه بردستان تا تنگ ارم ناحیه بلوک ۳۶فرسنگ و پهنای آن از سه گاه طسوج تا کلات ناحیه ماندستان ۱۸ فرسنگ می باشد. بلوکهای پنجگانه آن: بردستان (شرق کاکی قصبه آن بردستان وبندر دیر بوده است در جنوب بلوک سنا منتهی به خلیج فارس)، بلوک (منطقه کوهستانی در شمال بلوک طسوج منتهی به فراشبند، کازرون، خشت و دشتستان)، سنا (در شمال بلوک مندستان و جنوب بلوک طسوج)، طسوج (منطقه کوهستانی قصبه آن تنگ باغ بوده در جنوب ناحیه بلوک و شمال سنا منتهی به فراشبند) و مندستان (ناحیه مرکزی دشتی در غرب بلوک سنا منتهی به دشتستان و خلیج فارس)) بوده است.
از قدیم محل مراوده آشوریان بابل سومر و اکد و رفت وآمد فینیقیان و تدمیریان بوده در دوره عیلامیان و هخامنشی و سلوکی و اشکانی و ساسانی از مناطق آباد بوده است. و آثاری از این دوره ساسانی بجا مانده است. نپارخوس فرمانده اسکندر از این منطقه عبور کرده است. و در دوره ساسانی بتانه بندر آباد دشتی بوده است. سال ۱۸ یا ۱۹ قمری همراه با جنوب ایران با فرماندهی عثمان بن ابی العاص بدست مسلمانان افتاد
ناحیه سرزمینی دشتی
منطقه دشتی یا دشتی شامل: شهرستانهای دشتی، دیر و قسمتی از جم در استان بوشهر بوده است. که از جمله مناطق با سابقه تاریخی، قومی و فرهنگی ایران زمین است. این منطقه یکی از بلوکات فارس بوده و دارای فرهنگ و گویشی ماندگار است که امروزه این منطقه فرهنگی شهرستان دشتی، و قسمت زیادی از شهرستان دیر را در بر می گیرد و تا حدودی در شهرستانهای تنگستان و کنگان و جم نیز شواهد فرهنگی و گویشی دارد. بسیاری از اهالی دشتی به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس مثل کویت و قطر و شهرهایی چون بوشهر، گناوه و برازجان مهاجرت کرده اند و شواهد فرهنگی و گویشی آن در این جاها نمایان است. هسته فرهنگی و اقلیمی منطقه دشتی سرزمین مندستان است که سرزمین دو طرف رودخانه مند در دو شهرستان دیر و دشتی است.
گویش دشتی
گویش مردم منطقه دشتی گویش دشتی است.گویش دشتی ریشه در زبان باستان ایران و زبان پهلوی ساسانی دارد و برگرفته از زبان پهلوی جنوب غربی است، چنان که به نوشته اُرنسکی : «لهجههای لری و بختیاری از آن قبایل جنوب غربی ایران است به طور کلی به گروهی از لهجههای ایران مربوط است که لهجههای جنوب غربی فارس نیز جزء آن میباشند.» گویش دشتی از دقیقترین و از نظر استقلال زبانهای محلی از خالصترین گویشهای جنوب ایران است که اغلب کلمات اصیل فارسی در آن وجود دارد. شاخههای این گویش از حدود جغرافیایی دشتی گذشته، تا بنادر ثلاثه و توابع آن ادامه دارد و حتی در منطقه کوهستانی جم و ریز اغلب کلمات به صورت فصیح کتابی استعمال میشود. یکی از نشانههای اصالت گویش دشتی (منطقه دشتی) این است که هنوز واژه و لغاتی از زبان پهلوی ساسانی در آن وجود دارد چنان که در بعضی از روستاههای دشتی که کمتر تحت تأثیر زبان عربی و سایر زبانهای بیگانه قرار گرفتهاند برخی از کلمات و واژههای زبان پهلوی محفوظ ماندهاست. به طور مثال لغت کٌهنه « Kohne » را کوهنه « Kwahne » تلفظ میکنند که در زبان پارسی باستان کوهنک « Kwahnak » بوده تنها تغییری که بر این لغت عارض شده تبدیل حرف « کاف » در آخر کلمه به «ها » غیر ملفوظ است یا لغت خوش از خوَش « Xwas » و خورد از خوَرد« Xward » تلفظ م
مفاخر دشتی
علم و فرهنگ در منطقه دشتی پیشینهای طولانی دارد و بدین سبب باید به سخن رئیسجمهور سابق ایران سید محمد خاتمی اشاره کرد که دشتی (منطقه دشتی) را نگین فرهنگی جنوب نامیدند. علت این مسئله را میتوان در وجود مشاهیر و بزرگانی دانست که این منطقه تاریخی در طول تاریخ خود که بسیاری آن را با پیش از اسلام مرتبط میدانند به جامعهٔ ایران ارائه دادهاست. وجود مدارس کهن در این منطقه قدمتی نزدیک به یک و نیم قرن پیش دارد.
عالمان
- آیت الله شیخ عبدالنبی بحرانی بردخونی دشتی عالم مجتهد و موسس مدارس علوم دینی در بردخون و بلاد دشتی.
- آیتالله سیدعلینقی حسینی دشتیمیانخرهای
- آیتالله حاج میرزا احمد گنخکی دشتی
- آیت الله میرزا ابراهیم دشتی(منهاج)
- آیت الله عبدالنبی نمازی
- آیت الله سید مصطفی حسینی دشتی
- آیتالله شیخ حسن امامیحجتی کردوانی
- آیتالله شیخ عباس محمودی
- آیتالله شیخ محمد محمودی
- سید موسی ابطحی
- شیخ محمد امامیحجتی
- حجت الاسلام شیخابوتراب عاشوری
- حجتالاسلام سید احمد بهزادی روضهخوان
- آیت الله حاج آقا حسین پورفاطمی
نویسندگان
- غلامرضا دادبه،
- علی دشتی،
- میرزا محمد جعفر خان حقایق نگار خورموجی (کسی که مرگ امیر کبیر را فاش کرد)،
شاعران
- مفتون بردخونی دشتی
- فایز دشتی
- محمد خان دشتی
- حقایق نگار خورموجی
- میرزا عباس دیری
- ملا حسن کبگانی
- شفیق شهریاری
- احمد خان دشتی
- باکی، حاج عابدین
- سید علینقی شریعت دشتی
- نادم، ملا محمد
- مهیای بردخونی
- احمد فقیه
- محزون، عبدالرضا کردوانی
- فیض، ابوالقاسم زیر رودی
- صدیق، ابراهیم مزارعی
- سیدمحمدصادق نبوی
- سیدعبدالله علوی
شخصیتهای اجتماعی
- خالو حسین بردخونی دشتی: (آزادی خواه و مبارز همرزم رئیسعلی دلواری در جنگ جهانی اول علیه قوای مهاجم بریتانیا).
- محمد خان دشتی